Terminu secesja używa się w dwu podstawowych znaczeniach: na określenie okresu w rozwoju sztuki europejskiej i stylu estetycznego. Jej artystyczne nowatorstwo najpełniej wyraża się w falistej linii o niespokojnym rytmie, która na przełomie XIX i XX wieku zaczęła dominować nie tylko w malarstwie, rzeźbie czy architekturze, ale także grafice książkowej, dziełach plakatowych czy sztuce użytkowej na obszarze niemal całej Europy. 


Termin secesja jest stosowany na określenie:

  • okresu w rozwoju sztuki europejskiej na przełomie XIX i XX wieku;
  • stylu estetycznego posługującego się zwłaszcza falistą linią o niespokojnym rytmie i płaską oraz wyraźnie okonturowaną plamą; artyści secesyjni lubowali się w asymetrii, zaburzonych proporcjach, w tym, co pionowe, lekkie, zwiewne i przezroczyste; styl secesyjny eksploatował świat organiczny, przede wszystkim motywy florystyczne; dążył do estetyzacji życia codziennego, syntezy sztuk i całości stylowo jednolitych; afirmował maszynę jako narzędzie produkcji; w architekturze bazował na konstrukcjach szkieletowych ze stali i szkła; mówiąc o stylu secesyjnym musimy brać pod uwagę: malarstwo, rzeźbę, architekturę, plakat, grafikę książkową i sztukę literniczą, ceramikę, szkło artystyczne, meblarstwo, sztukę kowalską i odlewniczą; secesyjne mogą być nie tylko obrazy, ale i wnętrza mieszkań, tapety, tkaniny, suknie, buty, dywany, zasłony, lampy, pióra, grzebienie, pocztówki, parawany, zegary, schody, a nawet lokomotywy.

Ambicją secesjonistów było ustanowienie wspólnoty artystów, tworzących w prawdziwie uniwersalnym i europejskim stylu. Dążenie to nigdy nie zostało jednak w pełni zrealizowane. Mimo bowiem korzystania z uniwersalnych chwytów artystycznych, takich jak: eksponowanie materii organicznej (zwłaszcza świata roślin), upodobania do falistej linii czy bryły, zrównania ornamentu i tematu, uznania wartości inicjału, winietki, bordiury czy przedkładania dekoracyjności nad funkcjonalność, artyści secesyjni z upodobaniem odwoływali się do elementów rodzimego folkloru i tradycji, nasycając dzieła lokalnym kolorytem.

Lokalny charakter secesji znajduje wyraz nie tylko na płaszczyźnie estetycznej, ale także w nazewnictwie, podkreślającym z jednej strony jej zakres przestrzenny, z drugiej zaś nowatorstwo stylu:

  • Polska – secesja –  (łac. seccesio ‘odejście’); nazwę tę zawdzięczamy oddziaływaniu Austrii (w zaborze austriackim znajdował się Kraków, będący jednym z głównych ośrodków polskiej secesji); w polskiej krytyce określenie secesja pojawiło się na łamach prasy na początku lat 90. XIX wieku w nawiązaniu do grupy malarzy monachijskich nazywanych „secesjonistami”; w odniesieniu do polskich twórców stosowano go w nawiązaniu do działalności Mehofera, Axentowicza, Wyspiańskiego, także Fałata, Malczewskiego, Chełmońskiego; Henryk Markiewicz użył terminu secesja na określenie pewnej grupy utworów literackich powstałych w okresie Młodej Polski, traktując ją jak jedną z poetyk Młodej Polskiej;
  • Anglia – Modern Style, 1900 Style, Guimard Style (od nazwiska projektanta wejścia do paryskiego metra);
  • Austria – Sezession, Sezessionstil;
  • Czechy – Secese;
  • Francja – Art Nouveau (‘nowa sztuka’);
  • Hiszpania – Estilo Gaudi, Modernisimo, Modernista;
  • Holandia – Nieuwe Kunst (‘nowa sztuka’);
  • Niemcy – Jugendstil  (‘styl młodzieżowy’);
  • Norwegia – Dragstilen;
  • Włochy – Stile Liberty, Stile Nuovo, Stile Floreale (‘styl kwiatowy’).

 

secesyjna-reklama-bibulek-papierosowych

Alfons Mucha, plakat reklamowy papierosów Job, 1896 (źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Alfons_Mucha)

 

Zakres chronologiczny secesji

Secesja narodziła się szybko, charakteryzował ją gwałtowny rozkwit i niezwykła popularność, a później szybki zmierzch. Najczęściej umieszcza się ją w przedziale czasowym od lat 90. XIX do momentu wybuchu I wojny światowej:

  • począteklata 90. XIX wieku – utworzenie Secesji Monachijskiej (1892), Wiedeńskiej (1897), Berlińskiej (1899); lata 90. XIX wieku to także czas pojawienia się czasopism secesyjnych, takich jak: „Yellow Book” (Anglia), „Pan” (Niemcy) i „Ver Sacrum” (Austria); powstanie pierwszych rysunków Beardsleya do jednoaktówki Salome Oscara Wilde’a (1894) i plakatu Muchy Gismonda (1894); wzniesienie Pawilonu Secesji Olbricha (1898-1899);
  • szczytowy okres – 1900 rok – wystawa światowa w Paryżu;
  • koniec – secesja odchodzi wraz końcem XIX wieku, czyli w momencie wybuchu I wojny światowej.

 

gmach secesji

Joseph Olbrich, Pawilon Secesji Wiedeńskiej (źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Secesja_(sztuka))

Założenia secesji:

  • antyhistoryzm  – odrzucenie tradycji i zerwanie z naśladowaniem stylów z przeszłości (neobarok, neogotyk); negacja eklektyzmu bazującego na powierzchownym i nieprzemyślanym kojarzeniu chwytów należących do różnych porządków estetycznych; szczególnym wyrazem antyhistoryzmu secesji był napis umieszczony na gmachu „Secesji”  w Wiedniu zaprojektowanym przez Olbricha w (1898/1899) – „Każdej epoce sztuce, sztuce jej wolność”;
  • afirmacja nowości – secesja opętana była pragnieniem nowości, dążeniem do oryginalności i niepowtarzalności; artyści chcieli tworzyć w sposób niemający swojego wzoru i odpowiednika w przeszłości, co z czasem prowadziło do ekstrawagancji i dziwactw w sztuce; idea nowości wyzwalała  wynalazczość i pomysłowość; we wszystkich krajach i kierunkach secesja szukała tego, co nowe i oryginalne; środkami wyrazu idei nowości były:
    • nowe ujęciamakroskopia – nadawanie drobnym przedmiotom, zwłaszcza ze świata organicznego, wielkości nadnaturalnej, przedstawienie ich w wielokrotnym powiększeniu jakby były oglądane przez lupę;
    • nowe tworzywa – secesja poszukiwała nowych tworzyw, które próbowała łączyć i zestawić w najróżniejszy sposób; secesyjni artyści lubowali się w drogocennych i kosztownych materiałach – kości słoniowej, rzadkich afrykańskich i azjatyckich drewnach, kamieniach półszlachetnych, macicy perłowej, masie ceramicznej; powszechne były konstrukcje z żelaza i metalu (srebro, miedź, nikiel, brąz, mosiądz i plater); powszechną praktyką było łączenie różnych tworzyw w jednym dziele artystycznym;
    • nowe techniki i metody konstrukcyjne – nowością secesji są budowle ze stali, żelbetonu łączone ze szkłem – „szklane domy”; stosowano nowe metody obrabiania szkła i ceramiki;
  • uniwersalność aspiracji i dążenie do syntezy sztuk – secesja pragnęła objąć wszystkie istotne dziedziny sztuki od malarstwa poprzez rzeźbę, grafikę, architekturę, zdobnictwo, kończąc na modzie czy meblarstwie; dążyła do stworzenia ponadnarodowej wspólnoty łączącej artystów różnych profesji; ożywiła modernistyczną ideę „Gesamtkunstwerk” w przyjętym wówczas rozumieniu zakładającym nie tylko jedność, ale i dialog poszczególnych rodzajów sztuki, a zwłaszcza ich równouprawnienie, stąd też artyści secesyjni prezentowali niespotykaną wszechstronność;
  • dążenie do całości stylowo jednolitych – secesja pragnęła nie tylko zespolić sztuki, ale tworzyć całości stylowo jednolite; pragnęła, by cała budowla była stworzona w jednym– secesyjnym – stylu, by tworzyła ona spójny układ;
  • nobilitacja zdobnictwa, afirmacja dekoracyjności – secesja ogromną wagę przywiązywała do zdobnictwa rzeczy, z którymi obcujemy na co dzień, przez co postulowała zbliżenie sztuki do życia; przedmiotom z życia codziennego nadawała wartość estetyczną i podnosiła je do rangi dzieła sztuki; wyrazem idei zdobnictwa są np. wystawy, na których ceramika, tkaniny, meble itp. sąsiadowały z obrazami i rzeźbami.

 

Środki wyrazu artystycznego:

  • linia – długa, falista, nieregularna (Aubrey Beardsley, Taniec orientalny, źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Oriental_Dancer_by_HS_Nichols.jpg)

aubrey_beardsley0

 

  • płaska, okonturowana plama (Alfons Mucha, Savonnerie de Bagnolet, 1897; źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Alfons_Mucha)

mucha zodiac

 

  • kolor – dominacja subtelnych i pastelowych barw (Alfons Mucha, Kwiaty, 1897, źródło: http://jetzt.sueddeutsche.de/texte/anzeigen/384234/Alfons-Mucha)

mucha

 

  • asymetria (konsola z asymetrycznym przedstawieniem kobiecej głowy, źródło: http://artdecor24.com.pl/niespotykana-konsolka-z-glowa-secesyjnej-kobiety)

secesja asymetria

 

  • atektoniczność – sposób rozmieszczenia elementów na przedmiocie ignorujący jego naturalne kształty (źródło: www.sztukanamaturze.pl)

wazon secesyjny (2)

 

The Sky Is Purple

 

  • makroskopia – nadawanie drobnym przedmiotom, zwłaszcza ze świata organicznego, wielkości nadnaturalnej, przedstawienie ich w wielokrotnym powiększeniu jakby były oglądane przez lupę (Józef Mehoffer, Dziwny ogród, 1902-1903, źródło: http://culture.pl/pl/dzielo/jozef-mehoffer-dziwny-ogrod)

mehoffer dziwny ogrod mnw_1655415

 

  • motywy organiczne – szczególnie florystyczne (Alfons Mucha, Owoce, 1897, źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alfons_Mucha_-_Fruit.jpg)

357px-Alfons_Mucha_-_Fruit

 

  • łączenie materiałów (Paryż, Grand Palais; źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:France_Paris_Grand_Palais_Interieur_03.jpg

France_Paris_Grand_Palais_Interieur_03

 

Ikona wpisu – fragment F. Champenois Imprimeur-Éditeur Alfonsa Muchy, 1897 (źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Alfons_Mucha)

Bibliografia:
T. Pękala, Secesja. Konkretyzacje i interpretacje, Lublin 1995.
J. Tomkowski, Secesja, Warszawa 2008.
M. Wallis, Secesja, Warszawa 1984.

Advertisements